หนังสือ เป็นสื่อที่รวบรวมของข้อมูล ประเภทตัวอักษร และ รูปภาพ ที่ลงในแผ่นกระดาษหรือวัสดุชนิดอื่น และรวมเข้าด้วยกัน ด้วยวิธีการ เย็บเล่ม หรือ ทากาว เข้าด้วยกันที่บริเวณขอบด้านใดด้านหนึ่ง โดยมีขนาดต่าง ๆ กัน แต่มักจะไม่ทำใหญ่กว่าการจับและเปิดอ่านสะดวก หนังสือมักจะเป็นแหล่งรวบรวมข้อมูล ความรู้ วรรณกรรม ต่าง ๆ (Wikipedia, ม.ป.ป.) หนังสือมีบทบาทสำคัญต่อการพัฒนาปัญญา ความรู้ และการเรียนรู้ของมนุษย์ จึงต้องมีการจัดเก็บและดูแลรักษาอย่างเหมาะสมเพื่อให้สามารถใช้งานได้นานและเกิดประโยชน์สูงสุด
ศาสตราจารย์ คุณหญิงแม้นมาส ชวลิต กล่าวถึงการรักษาหนังสือว่าเป็นการป้องกันไม่ให้เกิดความเสียหายจากศัตรูธรรมชาติ เช่น ปลวก แสงแดด ความชื้น หรือแม้แต่มนุษย์ ซึ่งเป็นปัจจัยที่ทำให้หนังสือเสื่อมคุณภาพก่อนเวลาอันควร การบำรุงรักษาหนังสือจึงประกอบด้วยการจัดวางอย่างเหมาะสมบนชั้น การป้องกันฝุ่นและสัตว์รบกวน และการซ่อมแซมเมื่อมีการชำรุด ซึ่งทั้งหมดล้วนเป็นหน้าที่สำคัญของบรรณารักษ์ (กรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ, 2541)
การอนุรักษ์หนังสือสามารถแบ่งออกเป็น 2 ส่วนหลัก ได้แก่ (1) การป้องกัน เช่น การเลือกใช้หนังสือที่ผลิตจากวัสดุคุณภาพดี เสริมความแข็งแรงของปกก่อนนำให้บริการ และแนะนำผู้ใช้ถึงวิธีการใช้หนังสืออย่างเหมาะสม และ (2) การซ่อมแซม เช่น การเย็บเล่มหรือซ่อมแซมหนังสือที่ชำรุดเล็กน้อยให้กลับมาใช้งานได้อีกครั้ง (พิเชษฐ อยู่เย็น, 2563).
นอกจากความสำคัญในเชิงการอนุรักษ์แล้วหนังสือยังมีคุณค่าและข้อดี โดยเว็บไซต์กระปุกดอทคอมได้สรุปข้อดีของการอ่านหนังสือไว้หลายประการ เช่น
1. กระตุ้นการทำงานของสมอง การอ่านทำให้สมองต้องคิดตาม จึงช่วยป้องกันโรคทางสมอง เช่น อัลไซเมอร์
2. ลดความเครียด หนังสือที่สนุกสามารถทำให้ผู้อ่านหลุดพ้นจากภาวะเครียดชั่วขณะ
3. ให้ความรู้ ทุกประเภทของหนังสือล้วนสามารถถ่ายทอดสาระหรือข้อคิด
4. พัฒนาทักษะภาษา การอ่านช่วยเพิ่มคำศัพท์และเรียนรู้สำนวนการเขียน
5. กระตุ้นความจำ หนังสือช่วยให้สมองฝึกจำและเรียบเรียงข้อมูลใหม่
6. ฝึกคิดวิเคราะห์ การอ่านเนื้อหาซับซ้อนช่วยฝึกกระบวนการคิดแก้ปัญหา
7. ฝึกสมาธิ การเพ่งความสนใจในการอ่านหนังสือ ช่วยเพิ่มสมาธิและความสงบ
8. พัฒนาทักษะการเขียน ผู้อ่านมักซึมซับสำนวนภาษาที่ดีและสามารถต่อยอดเป็นนักเขียนได้
9. ให้ความสงบ หนังสือบางประเภทช่วยปรับอารมณ์ และลดความดันโลหิตได้
10. ให้ความบันเทิง หนังสือทุกประเภทสามารถให้ความสุขและผ่อนคลายแก่ผู้อ่านได้
ดังนั้นหนังสือจึงถือเป็น “อาหารสมอง” ที่สำคัญยิ่งและควรได้รับการส่งเสริมให้อ่านอย่างต่อเนื่อง ทั้งในระดับบุคคล ครอบครัว และสังคม โดยเฉพาะในยุคที่เทคโนโลยีเข้ามาแทนที่พฤติกรรมการอ่านของผู้คน ห้องสมุดจึงต้องมีบทบาทอย่างยิ่งในการส่งเสริมการอ่าน ควบคู่กับการอนุรักษ์หนังสือให้ใช้งานได้อย่างยั่งยืน เพื่อคงไว้ซึ่งมรดกทางภูมิปัญญาสำหรับคนรุ่นต่อไป
บรรณานุกรม
กรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ. (2541). เอกสารการพัฒนาห้องสมุดโรงเรียน การอนุรักษ์หนังสือ. กรุวเทพฯ : กรมฯ.
กระปุกดอทคอม. (ม.ป.ป.). 10 ข้อดีของการอ่าน ยิ่งรู้ยิ่งต้องอ่านเลย. สืบค้นจาก https://education.kapook.com/view65127.html
พิเชษฐ อยู่เย็น. (2563). คู่มือการปฏิบัติงานการซ่อมบำรุงทรัพยากรสารสนเทศ. นครสวรรค์ : ศูนย์วิทยบริการ สำนักวิทยบริการและเทคโนโลยีสารสนเทศ มหาวิทยาลัยราชภัฎนครสวรรค์.
Wikipedia. (ม.ป.ป.). หนังสือ. สืบค้นจาก https://th.wikipedia.org/wiki/หนังสือ