วันมาฆบูชา ตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำ เดือน 3 นอกจากเป็นวันสำคัญทางศาสนาแล้ว ยังเป็นวัน “บุญข้าวหลาม” ประเพณีการทำบุญถวายข้าวหลามแด่พระภิกษุสงฆ์ ของชาวลาวเวียงที่สืบทอดมาแต่บรรพบุรุษ
ก่อนวันพระหนึ่งวัน ซึ่งตรงกับวันขึ้น 14 ค่ำ เดือน 3 ชาวบ้านจะเตรียมเผาข้าวหลาม โดยเตรียมอุปกรณ์และวัตถุดิบ ดังนี้
- ข้าวเหนียว 2 กิโลกรัม
- น้ำตาลทราย 1 กิโลกรัม
- กะทิ 1 กิโลกรัม
- ถั่วดำ 300 กรัม
- เกลือ
- กระบอกไม้ไผ่ เลือกที่ไม่อ่อนหรือแก่จนเกินไป นำมาเลื่อยเป็นท่อน ๆ โดยด้านที่เป็นข้อต่อจะเป็นก้นกระบอก
- ใบตองแห้ง
ทั้งนี้สามารถปรับ เพิ่ม หรือลด ส่วนผสมได้ ขึ้นอยู่กับว่าต้องการทำข้าวหลามจำนวนมากเพียงใด หากเป็นครอบครัวใหญ่อาจเพิ่มสัดส่วนวัตถุดิบให้มากขึ้น
ขั้นตอนวิธีทำ
- นำข้าวเหนียวมาแช่น้ำครึ่งวัน ซาวขึ้นจากน้ำแล้วล้างให้สะอาด
- นำถั่วดำมาคั่ว พอให้มีกลิ่นหอม จากนั้นเอามาแช่น้ำจนกว่าถั่วจะพอง
- นำข้าวเหนียว ถั่วดำ กะทิ น้ำตาล ใส่เกลือลงไปเล็กน้อย จากนั้นคนให้เข้ากันจนน้ำตาลละลาย
- กรอกส่วนผสม ข้อ 3 ใส่กระบอกไม่ไผ่ให้เหลือ 2 นิ้วไม้บรรทัด นับจากปากกระบอก และให้น้ำกะทิเหนือกว่าข้าวเหนียว ประมาณ 1 ข้อนิ้วกว่า ๆ
- นำใบตองแห้งมาพับแล้วปิดปากกระบอก โดยยัดลงไปให้พออยู่ ไม่ต้องลึกมากนัก
- นำแกลบมาสุมให้เป็นกอง จากนั้นเอาข้าวหลามไปเสียบให้เป็นแนวตั้ง แล้วนำแกลบมาใส่ลงไปจนปิดมิดกระบอกข้าวหลาม
- จุดไฟเผากองแกลบ ซึ่งกองแกลบนี้จะทำให้ความร้อนระอุ สุกทั่วกันทั้งหมด โดยใช้เวลาเผาประมาณ 2 ชั่วโมง เมื่อข้าวหลามสุกได้ที่ จะมีรสชาติหอมหวานมันอร่อย ซึ่งสมัยนี้นิยมใช้ถ่านในการเผาข้าวหลาม ใช้ไฟอ่อน ๆ ค่อย ๆ พลิกกระบอกข้าวหลามกลับไปกลับมา เพื่อให้สุกทั่วทั้งกระบอก เนื่องจากถ่านหาซื้อได้ง่ายกว่าแกลบ
วันรุ่งขึ้นซึ่งเป็นวันพระกลางเดือน 3 วันมาฆบูชา ชาวบ้านจะเตรียมกับข้าวคาวหวานและข้าวหลามไปทำบุญที่วัดถวายแด่พระภิกษุสงฆ์ ข้าวหลามอีกส่วนหนึ่งที่เหลือก็จะนำไปแจกจ่ายให้กับญาติมิตร
