เมื่อพูดถึง MARC Format หรือรูปแบบการลงรายการบรรณานุกรมที่เครื่องคอมพิวเตอร์อ่านได้ (Machine Readable Cataloging Format) ซึ่งสามารถจัดการข้อมูลบรรณานุกรม หรือจำแนกข้อมูลเป็นส่วนๆ เพื่อให้สามารถสืบค้นและเข้าถึงข้อมูล รวมถึงการแลกเปลี่ยนข้อมูลหรือถ่ายโอนข้อมูลระหว่างกัน
ข้อมูลใน MARC Format สามารถจำแนกออกได้เป็น 3 ส่วนคือ 1) Leader 2) Record direcory และ 3) Variable data field ซึ่งในวันนี้จะมาบอกเล่าเรื่องราวของ Leader เนื่องจากพบว่าในฐานข้อมูลทรัพยากรสารสนเทศ ของสำนักหอสมุดกลางของเรามี error ในส่วนนี้ค่อนข้างมาก
รู้ได้อย่างไรว่ามี error มาก
จากการตรวจสอบข้อมูลโดยใช้โปรแกรม UC Connexion เพื่อตรวจสอบข้อมูลก่อนการนำเข้าฐานข้อมูลสหบรรณานุกรมร่วมกัน (UC) พบว่าข้อมูลบรรณานุกรมในฐานข้อมูลทรัพยากรสารสนเทศ ของสำนักหอสมุดกลางของเรามีข้อมูลปรากฎในส่วนของ Warning จำนวนมากพอสมควร เมื่อกวาดสายตาไล่ดูอย่างคร่าวๆ เห็นว่ามีข้อมูล error ในหลายส่วน แต่ไม่ได้ให้ความสนใจมากนัก เนื่องจากไม่ค่อยมีเวลา จึงใช้ส่วน Auto fix ที่โปรแกรมมีให้ Fix เพื่อผ่านข้อมูลต่างๆ เหล่านั้น ทำให้สามารถข้ามผ่านส่วนที่สำคัญนี้ไปได้ด้วยการ generate ข้อมูลของโปรแกรม UC Connexion เพื่อให้รูปแบบของส่วนนี้เป็นรูปแบบที่สามารถผ่านการตรวจสอบ เพื่อนำเข้าข้อมูลไปที่ฐานข้อมูลสหบรรณานุกรมเท่านั้น
แต่ในช่วงหลายเดือนที่ผ่านมา ตั้งใจว่าจะไม่ปล่อยผ่านข้อมูลที่ปรากฎในส่วนของ Warning ที่โปรแกรม UC Connexion ตรวจสอบพบ (โดยเริ่มนำข้อมูลที่เป็น Cat Date ของปี 2018 และ 2019 มาตรวจสอบ) พบว่า มีการ Warning ในส่วนของ Learder เป็นจำนวนมาก ซึ่ง error ที่พบนี้ พบมากเฉพาะในตำแหน่งที่ 05-06 และตำแหน่งที่ 17-18 โดย error ที่พบส่วนใหญ่จะเป็นในเรื่องของการไม่ใส่อักขระ ใส่อักขระผิด หรือใส่อักขระผิดตำแหน่ง เป็นต้น ทั้งนี้อาจเกิดจากความเข้าใจผิด เกิดจากการทำ copy catalog หรือเกิดจากความผิดพลาดทางเทคนิคใดๆ ก็แล้วแต่
มาทำความรู้จัก Leader กัน
Leader หรือป้ายระเบียน เป็นเขตข้อมูลแรกของระเบียนบรรณานุกรม ที่บอกรายละเอียดต่าง ๆ เกี่ยวกับระเบียนนั้นๆ เป็นเขตข้อมูลที่มีความยาวคงที่ (Fixed field) 24 ตำแหน่ง คือตำแหน่งที่ 00-23 ป้ายระเบียนประกอบด้วยข้อมูลที่เป็นตัวเลขหรือรหัสแทนค่าที่ใช้สำหรับการประมวลผลของระเบียน (ไม่มี indicators หรือ subfield codes) ทั้งนี้จะอธิบายรายละเอียดเฉพาะตำแหน่งที่พบ error หลักๆ เท่านั้น ได้แก่ ตำแหน่งที่ 05-07 และตำแหน่งที่ 17-18 เนื่องจากในตำแหน่งอื่นมักจะถูกกำหนดอักขระไว้แล้วอัตโนมัติ (Computer-generated) หรือถูกระบุให้ใช้อักขระนั้นๆ ไว้แล้ว เมื่อทำรายการบรรณานุกรมรายการนั้นๆ (สามารถศึกษาข้อมูลในตำแหน่งอื่นๆ เพิ่มเติมได้ที่ https://www.loc.gov/marc/bibliographic/bdleader.html)
ตำแหน่งที่ 05 Record status – เป็นส่วนที่บอกสถานภาพของระเบียน ซึ่งแสดงถึงความสัมพันธ์ของระเบียนกับแฟ้มข้อมูล (จะกล่าวเฉพาะที่ใช้อยู่เป็นปกติ)
n – New แสดงสถานภาพว่าเป็นระเบียนใหม่
ตำแหน่งที่ 06 Type of record – เป็นตำแหน่งที่ ใช้เพื่อแยกความแตกต่างของระเบียน MARC สำหรับเนื้อหาและวัสดุประเภทต่างๆ (จะกล่าวเฉพาะที่ใช้อยู่ในสำนักหอสมุดกลาง)
a – Language material สำหรับระเบียนบรรณานุกรมของทรัพยากรที่ถ่ายทอดโดยใช้ภาษาในการสื่อสาร
g – Projected medium สำหรับระเบียนที่อยู่ในรูปของภาพยนต์ วีดิทัศน์ หรือวัสดุต่าง ๆ ที่ต้องใช้เครื่องฉาย
i – Nonmusical sound recording สำหรับระเบียนที่เป็นการบันทึกเสียงที่ไม่ใช่ดนตรี เช่น คำปราศรัย การบรรยาย เป็นต้น
j – Musical sound recording สำหรับระเบียนที่เป็นการบันทึกเสียงที่เป็นดนตรี เช่น
k – Two-dimensional nonprojectable graphic สำหรับระเบียนที่เป็นกราฟฟิค 2 มิติที่ไม่ต้องใช้เครื่องฉาย เช่น แผนภูมิ ภาพวาด ภาพเขียน ภาพถ่าย โปสเตอร์ เป็นต้น
m – Computer file สำหรับทรัพยากรอิเล็กทรอนิกส์ประเภทโปรแกรมคอมพิวเตอร์ ซึ่งรวมถึงโปรแกรม เกมส์ ฟ้อนต์ ประเภทข้อมูลที่เป็นตัวเลข สื่อผสม ระบบหรือบริการออนไลน์
o – Kit สำหรับระเบียนที่เป็นชุดอุปกรณ์ ประกอบด้วยสื่อรูปแบบต่าง ๆ ซึ่งจัดท าขึ้นเพื่อใช้ในการสอน
ตำแหน่งที่ 07 Bibliographic level – บอกถึงระดับบรรณานุกรม (จะกล่าวเฉพาะที่ใช้อยู่ในสำนักหอสมุดกลาง)
a – Monographic component part รหัสของรายการบรรณานุกรมที่เป็นส่วนย่อยในรายการบรรณานุกรมอื่น เช่น บทความวารสาร บทหรือตอนในหนังสือ และบอกถึงรายละเอียดของเอกสารหลักในเขตข้อมูล 773
b – Serial component part รหัสของรายการบรรณานุกรมที่เป็นส่วนหนึ่งของทรัพยากรต่อเนื่อง เช่น คอลัมน์หรือสารคดีพิเศษในวารสาร และบอกถึงรายละเอียดของเอกสารหลักในเขตข้อมูล 773
m – Monograph/Item รหัสแทนทรัพยากรที่มีเนื้อหาเดียว ไม่ว่าจะเป็นเล่มเดียว แผนที่เดี่ยว หรือมีหลายเล่มจบ แผ่นเสียงที่มีหลายร่อง (track)
s – Serial รหัสแทนทรัพยากรที่มีการจัดพิมพ์อย่างต่อเนื่อง มีเลขประจำฉบับที่เรียงลำดับอย่างไม่สิ้นสุด เช่น วารสาร หนังสือพิมพ์ รายงานประจำปี หนังสือรายปี เป็นต้น
ตำแหน่งที่ 17 Encoding level – รหัสที่บอกถึงระดับความสมบูรณ์ของการลงรายการบรรณานุกรม
# – Full level เป็นระดับระเบียน MARC ที่สมบูรณ์ที่สุด
ตำแหน่งที่ 18 Descriptive cataloging form – รหัสที่บอกว่าระเบียนนั้นได้ลงรายการตามแบบใด
a – AACR2
I – ISBD punctuation included ใช้สำหรับระเบียนที่ใช้กฎการลงรายการของ ISBD หมายรวมถึง RDA
อย่างไรก็ตาม แม้ว่า Leader จะมีรายละเอียดมากถึง 24 อักขระ ที่จะสื่อถึงการบอกรายละเอียดต่าง ๆ ที่เกี่ยวกับระเบียนนั้นๆ แต่เราในฐานะเป็นผู้ทำรายการตามรูปแบบ MARC Format คงจะปฏิเสธไม่ได้ว่า เราต้องศึกษาและลงรายการในส่วนนี้ให้ถูกต้อง โดยเฉพาะในตำแหน่งที่ 05-07 และ 17-18 เพื่อให้สามารถสืบค้นและเข้าถึงข้อมูลแต่ละประเภทได้อย่างถูกต้อง รวมถึงการถ่ายโอนข้อมูลระหว่างกัน
————————————————
คณะทำงานจัดทำคู่มือการลงรายการบรรณานุกรมวารสาร ในคณะทำงานความร่วมมือระหว่างห้องสมุดสถาบันอุดมศึกษา ฝ่ายวารสารและเอกสาร. (2555). MARC 21 การลงรายการระเบียนบรรณานุกรมวารสาร. กรุงเทพฯ : สำนักงานคณะกรรมการการอุดมศึกษา. สืบค้นเมื่อ 25 กรกฎาคม 2562 จาก http://www.resource.lib.su.ac.th/Jgroup/images/stories/bibliographyHB/bib.pdf
สุวันนา ทองสีสุขใส. (2543). MARC 21 สำหรับระเบียนหนังสือ/เอกสาร. ขอนแก่น : สำนักวิทยบริการ มหาวิทยาลัยขอนแก่น.
Library of Congress. (2016). Learder (NR). Retrieved July 25, 2019 จาก https://www.loc.gov/marc/bibliographic/bdleader.html
