มีเรื่องที่อ่านแล้วชอบ อยากจะแบ่งปัน โดยเฉพาะในภาวะที่จำเป็น ลองอ่านดู……
.. สองวันหลังจากนั้น ผมก็นำตัวเองไปถึงฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ขณะที่ผมไปถึงเป็นเวลาบ่าย แดดกำลังร้อนจัด จึงแวะเข้ามานั่งพักใต้ต้นมะม่วงใหญ่ริมฝั่งน้ำ รู้สึกประหลาดใจมากที่ได้พบว่า ไม่มีน้ำอยู่เลยในแม่น้ำ มีแต่ทรายสีขาวที่กำลังร้อนระอุด้วยเปลวแดด จนแทบมองดูไม่ได้ เนรัญชราควรจะได้ชื่อว่า “แม่ทราย” มากกว่า แม่น้ำ แม้เป็นเวลาอากาศร้อนจัด แต่ภายใต้ต้นมะม่วงใหญ่ก็ร่มเย็นสบายดีมาก ผมทอดกายลงนอนบนพื้นทรายอันอ่อนนุ่ม และเย็นสบายแล้ว ก็ส่งจิตระลึกถึงองค์พระบรมศาสดา พระองค์ได้ประทับนั่งใต้ร่มโพธิ์พฤกษ์ บนฝั่งแม่น้ำเนรัญชรานี้แล้ว ได้ตรัสรู้พระสัมมาสัมโพธิญาณเมื่อนานมาแล้ว ขณะที่ผมกำลังนอนพักผ่อนอยู่อย่างสบายนั่นเอง ชายแก่ผู้หนึ่งก็ไล่ต้อนฝูงแพะผ่านมา เขาปล่อยให้แพะเข้านอนพักผ่อนหลบร้อนในร่มไม้ข้างๆ แล้วเขาเองตรงเข้ามาหาผม
“ดูก่อนสมณะ! ท่านมาจากไหนและจะไปไหน” เขาถามพลางยกชายผ้าขึ้นเช็ดเหงื่อที่หน้าผาก อันดำคล้ำและเป็นรอยย่นเพราะความชรา
“อาตมามาจากกรุงสาวัตถี ตั้งใจจะไปกรุงราชคฤห์”
“จากสาวัตถี!” เขาอุทานด้วยเสียงค่อนข้างดังแสดงความประหลาดใจ “ถ้าอย่างนั้นท่านก็เดินทางมาไกลมาก ข้าพเจ้าเองยังไม่เคยไปสาวัตถีเลย แต่ได้ทราบว่าอยู่ไกลมาก ท่านมาคนเดียวหรือมีเพื่อนมาด้วย”
“อาตมาเดินทางมาคนเดียว” ผมตอบ ชายแก่มองดูผมตั้งแต่ศีรษะจดเท้าคล้ายกับจะบอกว่า ไม่เชื่อในคำตอบของผม แต่แล้วก็ถามว่า “เดินทางมาคนเดียวเช่นนี้ไม่กลัวหรือ”
“จะต้องกลัวอะไรเล่า” ผมย้อนถาม
“ก็กลัวอันตรายต่าง ๆ น่ะซิ เช่นโจรผู้ร้ายสัตว์ร้ายเป็นต้น”
“อาตมา ไม่กลัวอะไรทั้งนั้น ไม่กลัวโจรผู้ร้าย เพราะไม่มีทรัพย์สมบัติอะไรจะให้เขาปล้นสะดม มีแต่บาตรและจีวรเท่านั้น ถ้าเขาต้องการอาตมายินดีที่จะให้ อาตมาไม่กลัวสัตว์ร้าย เพราะไม่มีอะไรจะให้สัตว์ร้ายเหล่านั้นแย่งชิง มีแต่ศีรษะร่างกายนี้เท่านั้น แม้ร่างกายนี้ถ้าสัตว์ร้ายเหล่านั้นต้องการ อาตมาก็ยินดีที่จะสละให้เหมือนกัน”
คำตอบของผม ทำให้ชายแก่นั่งนิ่งไปทีเดียว เขาเพ่งมองดูผมอย่างถี่ถ้วนยิ่งขึ้นแล้วกล่าว “ดูก่อนสมณะ ถ้าท่านไม่กลัวสิ่งเหล่านี้ ท่านก็เป็นคนกล้าหาญที่สุดเท่าที่ข้าพเจ้าได้พบมา”
“ดู ก่อนท่านอุบาสก! คนเราทุกคนกลัวต่ออันตรายภัยพิบัติต่าง ๆ ยอดของอันตรายก็คือความตาย ถ้าไม่กลัวความตายเสียแล้ว อันตรายอย่างอื่นก็ไม่มีความหมาย”
“ถ้าอย่างนั้นท่านก็ไม่กลัวความตายละซิ”
“อาตมาไม่กลัวตาย”
“เพราะเหตุไร ท่านสมณะ!” ชายแก่ถามพลางขยับใกล้ผมเข้ามาอีก
“เพราะอาตมา คุ้นเคยกับความตายเสียแล้ว”
“หมายความว่า ท่านเคยตายมาแล้วหลายครั้งจนคุ้นเคยเสียแล้วอย่างนั้นหรือ”
“หา มิได้ ในชีวิตนี้อาตมายังไม่เคยตาย แต่ได้ทำความรู้จักคุ้นเคยกับความตายได้ โดยการหมั่นระลึกถึงมันเสมอว่า ชีวิตของเรากำลังไหลไปสู่ความตาย เช่นเดียวกับกระแสน้ำในแม่น้ำไหลไปสู่ทะเล เราห้ามน้ำมิให้ไหลไม่ได้ฉันใด เราก็ห้ามชีวิตมิให้ตายไม่ได้ฉันนั้น เราต้องตายแน่ เพราะชีวิตคือการเดินทางไปสู่ความตาย วันคืนที่ผ่านไปคือก้าวหนึ่ง ๆ ที่นำเราใกล้ความตายเข้าไปทุกที ความตายคือความจริงแห่งชีวิต เมื่อรู้ความจริงเช่นนี้แล้ว อาตมาจึงไม่กลัวต่อความตาย”
“อือ น่าฟัง” ชายเจ้าของแพะอุทาน พลางผงกศีรษะขึ้นลงแสดงว่าเห็นด้วย แต่ยังถามต่อไปอีกว่า “เพียงแต่ระลึกถึงความตายบ่อย ๆ เช่นนี้ทำให้หายความหวาดกลัวได้หรือ ข้าพเจ้ายังมองไม่เห็นเลยว่า จะทำให้หายกลัวได้อย่างไร”
“ถ้า ทำบ่อย ๆ เข้า จนคุ้นเคยกับความตาย เห็นความตายเป็นของธรรมดาสามัญเสียแล้ว ก็หายกลัวได้อย่างแน่นอนทีเดียว อาตมาถามหน่อยเถอะว่า เมื่อท่านยังอยู่ในวัยเด็กนั้น ท่านเคยกลัวใครบ้างไหม”
ชายแก่นั่งคิดทบทวนความจำอยู่ครู่หนึ่งแล้วตอบ “เคย เหมือนกัน ข้าพเจ้าเคยกลัวชายแก่คนหนึ่ง ซึ่งมีหน้าตาท่าทางน่ากลัวมาก เขาชอบพูดจาหลอกให้เด็กกลัวเสียด้วย ข้าพเจ้าเรียกว่าลุง เพราะเป็นญาติทางฝ่ายบิดา บ้านของเราอยู่ใกล้กัน เวลาข้าพเจ้าร้องไห้มารดามักจะขู่ว่า ‘ลุงมาแล้ว ลุงมาแล้ว’ ข้าพเจ้าจะหยุดร้องไห้ทันทีเพราะกลัวลุงมาจริง ๆ”
“ในระหว่างเวลานั้น ท่านกล้าไปมาหาสู่ลุงของท่านไหม”
“ไม่กล้าดอก ท่านสมณะ เพียงแต่ได้ยินเสียงเขา ข้าพเจ้าก็วิ่งหนีเสียแล้ว จะกล้าเผชิญหน้าเขาได้อย่างไร”
“แล้วท่านหวาดกลัวลุงของท่านตลอดมา หรือภายหลังหายกลัว”
“ภายหลังความกลัวหายไป แต่กว่าจะหายกลัวก็กินเวลาหลายปีทีเดียว”
“ท่านพอจะระลึกได้ไหมว่า เพราะเหตุไร ท่านจึงหายกลัวเขา”
“เอ! ท่านสมณะนี้ จะมาสืบสวนเรื่องราวในอดีตของข้าพเจ้าทำไมนะ” ชายแก่ถามพลางทำคิ้วขมวดอย่างไม่พอใจ
ผมปลอบเขาด้วยการยิ้ม แล้วกล่าวด้วยเสียงอ่อนโยน “อาตมา ไม่มีเจตนาจะไล่เลียงชีวิตชีวประวัติท่านเล่น ๆ ดอก อุบาสก! อาตมาต้องการจะชี้ให้ท่านเห็นอย่างแจ่มแจ้งเท่านั้นเอง ว่าการระลึกถึงความตายบ่อย ๆ ทำให้ไม่กลัวตายได้อย่างไร ถ้าท่านบอกอาตมาได้ว่า ทำไมจึงหายหวาดกลัวลุง อาตมาจะบอกท่านได้เหมือนกันว่า ทำไมจึงหายหวาดกลัวต่อความตาย ฉะนั้น ถ้าท่านพอจะระลึกได้ ก็โปรดบอกอาตมาด้วยว่า เพราะเหตุไรภายหลังท่านจึงไม่รู้สึกหวาดกลัวลุงของท่าน”
“เท่า ที่จำได้ ดูเหมือนเพราะเหตุนี้ คือคราวหนึ่งลุงของข้าพเจ้าล้มป่วยลง มารดาจึงพาข้าพเจ้าไปเยี่ยมท่าน ทีแรก ๆ ยังกลัวอยู่ แต่หลังจากไปบ่อย ๆ เข้า ความกลัวก็ค่อย ๆ หายไป จนในที่สุดก็ไม่นึกกลัวเลย”
“ดู ก่อนอุบาสก! ความตายเปรียบเหมือนลุงของท่าน เมื่อยังเด็กท่านกลัวลุงเช่นใด คนทั้งปวงก็กลัวต่อความตายเช่นนั้น ท่านไม่กล้าไปมาหาสู่กับลุง เพียงแต่ได้ยินเสียงก็วิ่งหนี คนทั้งปวงก็ฉันนั้น เขาไม่กล้าระลึกถึงความตาย เพียงแต่ได้ยินคำว่า “ตาย” หรือ เห็นคนอื่นตายก็หวาดสะดุ้งเสียแล้ว ต่อภายหลังท่านหายหวาดกลัวลุง เพราะไปมาหาสู่บ่อยๆ จนเกิดความคุ้นเคยฉันใด คนเราถ้าหมั่นระลึกถึงความตายบ่อยๆ จนคุ้นเคยกับความตายแล้ว จะไม่หวาดกลัวต่อความตาย ฉันนั้น”
ชายแก่มองดูผมอย่างยิ้ม ๆ แล้วกล่าวชมเชย “ท่านฉลาดพูดเปรียบเทียบน่าฟังมาก ข้าพเจ้าเชื่อท่าน และจะพยายามลองดู” เขาหันไปมองดูฝูงแพะ ที่กำลังนอนสงบอยู่ใต้ต้นไม้ครู่หนึ่ง แล้วก็หันกลับมาสนทนากับผมต่อไป “แต่ ข้าพเจ้ายังมองไม่เห็นเลยว่า การระลึกถึงความตาย จะได้ประโยชน์อะไรบ้าง ข้าพเจ้าเองเคยระลึกถึงบ้างเป็นครั้งคราวเหมือนกัน แต่ทุกครั้งที่ระลึกถึงความตาย มันทำให้ใจเศร้า เกิดความท้อถอยหมดอาลัยตายอยากในสิ่งทั้งปวง อยากจะนอนคอยวันตายอย่างเดียวเลย ไม่อยากคิดถึงมัน สู้ลืมมันเสีย ปล่อยให้ชีวิตสนุกสนานเพลิดเพลินไปวันหนึ่ง ๆ ไม่ได้ จะตายเมื่อไหร่ก็ช่างมัน คิดอย่างนี้ค่อยสบายใจขึ้นบ้าง”
“ดู ก่อนอุบาสก! สมมติว่าชายคนหนึ่ง กำลังพายเรือที่พรุนไปด้วยรูข้ามแม่น้ำใหญ่ ขณะที่พายเรือไปเขาก็มองเห็นว่าน้ำกำลังไหลพุ่งเข้าเรือตามรอยรั่ว เขารู้ดีว่าเรือจะต้องจมลงกลางแม่น้ำแน่ เมื่อคิดว่าเรือจะจมเขาก็เกิดความเศร้าใจหมดอาลัยในชีวิต เพราะไม่มีทางจะอาศัยเรือไปอยู่ฝั่งโน้นได้ จึงไม่คิดถึงการจมของเรือ ยืนร้องรำทำเพลงสนุกสนานไปในเรือจนกระทั่งเรือจมลงไปแล้วเขาก็จมน้ำตาย ท่านเห็นว่าชายคนนี้ฉลาดหรือโง่”
“โง่อย่างไม่มีปัญหาทีเดียว” ชายแก่ตอบยืนยันอย่างหนักแน่น
“เพราะเหตุไร” ผมถาม
“เพราะรู้อยู่ว่าตนพายเรือรั่ว จะต้องจมกลางแม่น้ำ แล้วยังมัวประมาทร้องรำทำเพลงอยู่ได้ จมน้ำตายเสียก็สมน้ำหน้าแล้ว” เมื่อเห็นชายแก่เปิดช่องให้เช่นนั้น ผมก็อธิบายต่อไป “ถ้าอย่างนั้นท่านก็โง่ด้วย”
“ข้าพเจ้าโง่อย่างไร” เขาถามขึ้น เสียงแสดงว่าไม่พอใจ
“อาตมา จะชี้แจงให้ฟังว่า ท่านโง่อย่างไร ร่างกายของเราเปรียบเหมือนเรือรั่ว โอฆะสงสารที่ท่านจะต้องเวียนว่ายตายเกิดต่อไป เปรียบเหมือนแม่น้ำใหญ่ ฝั่งข้างโน้นเปรียบเหมือนพระนิพพาน ท่านกำลังพายเรือรั่ว คือร่างกายข้ามโอฆะสงสารไปสู่ฝั่งคือพระนิพพาน แต่เรือคือสังขารร่างกายของท่านกำลังจะจมก่อนที่ท่านจะถึงฝั่ง ซึ่งอยู่ไกลออกไปจนมองไม่เห็น ทั้ง ๆ ที่เรือจวนจะล่ม ทั้ง ๆ ที่รู้อยู่ว่าจะต้องจมน้ำตาย ยังมัวประมาทฟ้อนรำทำเพลงอยู่ จะไม่โง่อย่างไรเล่า”
ผมหยุดสังเกตท่าทีของชายแก่ครู่หนึ่ง เมื่อเห็นเขายังนิ่งจึงกล่าวต่อไป “ดู ก่อนอุบาสก! ถ้าเป็นอาตมาจะไม่ทำอย่างนั้น เมื่อรู้ว่าตนจะต้องพายเรือรั่วข้ามแม่น้ำใหญ่ไม่ถึงฝั่งแน่ อาตมาจะไม่เกิดความท้อแท้ใจแต่อย่างใด ทั้งจะไม่ฟ้อนรำทำเพลงเพื่อหลอกบำรุงขวัญตัวเองให้ลืมว่าเรือจะล่ม แต่จะรีบตรงเตรียมหาเครื่องชูชีพใส่ในเรือไว้ให้มาก ๆ ขณะที่พายเรือไปก็ต้องคิดเสมอว่าเรือจะล่ม เมื่อเรือล่มจริง ๆ อาตมาจะรีบคว้าเครื่องชูชีพมาแนบไว้กับตัวแล้วอาศัยว่ายต่อไปจนกว่าจะถึง ฝั่ง ทำอย่างนี้ท่านเห็นว่าเป็นการกระทำที่ฉลาดหรือโง่”
“ฉลาดมาก ๆ” ชายแก่ตอบพลางยิ้มอย่างพอใจ แล้วก็กล่าวทบทวนเรื่องราวเปรียบเทียบของผมเบา ๆ “สรีระ ร่างกายเปรียบเหมือนเรือรั่ว วัฏสงสารเปรียบเหมือนแม่น้ำใหญ่ ฝั่งโน้นเปรียบเหมือนแดนเกษม คือนิพพาน แล้วเครื่องชูชีพเล่า ท่านสมณะ! จะเปรียบกับอะไร”
“เครื่อง ชูชีพเปรียบเสมือนกุศล เพราะเมื่อตายแล้ว ท่านจะนำสมบัติใด ๆ ติดตัวไปไม่ได้ แม้แต่สรีระร่างกายก็ต้องถูกฝังหรือทิ้ง ทรัพย์สมบัติก็ดี สรีระร่างกายก็ดี เป็นวัตถุอันหยาบ เราได้มาจากโลกนี้ไป เราก็ทิ้งไว้ที่แผ่นดินนี้ สิ่งที่ท่านจะนำไปในปรโลกได้ คือบุญกุศล ท่านจะได้กุศลนี้แหละเป็นเครื่องชูชีพว่ายข้ามภพข้ามชาติไปสู่ฝั่งโน้น คือพระนิพพาน ดูก่อนอุบาสก ท่านเล่าได้ทำบุญกุศลอะไรไว้บ้างหรือไม่”
“ไม่ค่อยได้ทำเลยท่านสมณะ” ชายแก่ตอบอย่างเศร้า ๆ “ข้าพเจ้ามัวเป็นกังวลอยู่กับบุตรภรรยาบ้าง ไร่นาบ้าง แพะบ้าง การงานในบ้านบ้าง จนไม่มีเวลาว่างพอทำบุญ”
“ถ้า อย่างนั้นก็น่าสงสารมาก ท่านยอมเป็นคนใช้ผู้ซื่อสัตย์ของแพะบ้าง ของไร่นาบ้าง ของการงานบ้าง แต่เมื่อมรณภัยมาถึง เมื่อเรือคือศีรษะของท่านจมลงสู่วังวน สิ่งเหล่านี้จะช่วยอะไรท่านไม่ได้เลย ท่านจะต้องไปเผชิญกับความมืดมิดภายหลังความตายแต่เดียวดาย เมื่อนั้นแหละ ท่านจะเห็นคุณค่าของการช่วยตัวเอง ถ้าท่านไม่ทำบุญกุศลไว้ ท่านจะไปอย่างยากจนขัดสน ไม่มีเสบียงอาหารหรือาวุธใด ๆ ติดตัวไปด้วย ท่านจะต้องเผชิญกับความอดอยากหิวโหย และความลำบากแสนสาหัส ดุจบุคคลที่ไม่มีชูชีพ เมื่อเรือล่มแล้วก็ต้องลอยคออยู่ในท้องทะเลหลวง อันเกลื่อนกล่นไปด้วยฉลามร้าย และปั่นป่วนด้วยพายุฉะนั้น”
สังเกต ดูชายชราหน้าสร้อยเศร้าลงไปกว่าเดิม เขาคงคิดเสียใจในความประมาทมัวเมาที่แล้ว ๆ มาของตน ผมจึงปลอบว่า “อย่าเสียใจเลยอุบาสก! เวลานี้ยังไม่สายเกินไปที่จะแสวงหาเสบียง คือบุญกุศลไว้ ตั้งแต่วันนี้ไป ขอให้ทำบุญกุศล โดยการให้ทานแก่สมณพราหมณ์และคนจนบ้าง รักษาศีล ๕ ให้บริสุทธิ์อยู่เสมอ พยายามอดกลั้นกำจัดความโลภ ความโกรธ ความหลงที่ฟุ้งขึ้นมาในจิตใจเป็นครั้งคราวนั้นบ้าง สรุปโดยย่อก็คือ จงคิดดี พูดดี ทำดี ทุกเมื่อและทุกสถานที่ ความดีนี่แหละคือบุญกุศลที่จะส่งท่านไปสู่สุคติภพภายหลังเรือจม ฉะนั้น อย่าประมาท”
ผมเทศนาสั่งสอนชายแก่ จนพระอาทิตย์จวนจะลับแนวไม้ จึงอำลาเขาออกเดินทางข้ามแม่น้ำเนรัญชราต่อไป
