หลังจากที่ตอนเช้าดูรายการครอบจักรวาลทางช่อง 5 โดยมีคุณปิ่นโตเถาเล็กเป็นผู้ดำเนินรายการ และสัมภาษณ์ประธานหอการค้าจังหวัดนครปฐม เกี่ยวกับงานเทศกาลอาหาร ผลไม้ และของดีจังหวัดนครปฐม ตอนเย็นเลยไปลั๊นล้าลั๊นลาที่งานมาติ๊ดนึง แล้วก็ตะเล็งแลไปเห็นข้าวหลาม เลยนึกถึงเมื่อเกือบสิบปีก่อนว่า พี่หน่อย (ยุพดี) พี่สมปอง ได้ไปทำวิจัย/เสวนา เกี่ยวกับเรื่องข้าวหลามที่วัดพระงาม ทำให้ช่วงนั้นพวกเราก็มีหน้าต้องชิมข้าวหลามกันหลากรสความอร่อย
ตัวเองก็จำได้เลาๆ อีกว่าเคยอ่านเรื่องเกี่ยวกับต้นกำเนิดข้าวหลามนครปฐม น่าจะจากวารสารวัฒนธรรมปริทรรศน์ ของสภาวัฒนธรรมจังหวัดนครปฐม แต่จำปีไม่ได้แล้ว แต่ยังจำเนื้อหาได้ว่า ข้าวหลามนครปฐมนั้นไม่ทราบแน่ชัดว่ามีมาตั้งแต่เมื่อไร แต่น่าจะมีมาตั้งแต่ก่อนสมัยรัชกาลที่ 5 เพราะจากภาพถ่ายเมื่อครั้งที่พระองค์เสด็จผ่านบริเวณสถานีรถไฟมาองค์พระปฐมเจดีย์ มีคนขายข้าวหลามอยู่สองข้างทาง
แหล่งกำเนิดการทำข้าวหลามนครปฐมพบว่า มีเพียงแห่งเดียวคือ บริเวณชุมชนหมู่บ้านพระงาม โดยทำกันทุกครัวเรือนปีละหนึ่งครั้ง ในช่วงเทศกาลหลัง 3 ค่ำเดือน 3 จนถึงเดือน 4 เท่านั้น ต่อมาเมื่อมีผู้นำข้าวหลามมาทำเป็นอาชีพ จึงมีการทำขายตลอดปี
ในช่วงแรกๆ เชื่อกันว่า แม่ทรัพย์เป็นผู้บุกเบิกข้าวหลาม และขายกันบริเวณหน้าสถานีรถไฟนครปฐมเป็นสิบปี แล้วก็เริ่มมีคนมาขอความรู้และสูตรจากแม่ทรัพย์ไปประกอบอาชีพการทำข้าวหลามกันมากขึ้น โดยช่วงที่นับว่าเป็นช่วงที่รุ่งเรืองของข้าวหลามนครปฐมคือ ช่วงที่เกิดข้าวหลามเสวย พ.ศ. 2503 ที่มีการนำผู้มีฝีมือการทำข้าวหลามได้อร่อย มาสาธิตการทำข้าวหลามถวายพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ให้ทอดพระเนตรในคราวที่พระองค์เสด็จพระราชดำเนินมาพระราชวังสนามจันทร์ พร้อมด้วยพระราชอาคันตุกะ ทำให้ชื่อเสียงของข้าวหลามนครปฐมแพร่หลายออกไป
ในช่วงหลัง ข้าวหลามนครปฐมเริ่มซบเซาลง เนื่องจากประสบปัญหาขาดสถานที่จำหน่าย ข้าวหลามไม่มีคุณภาพ (สุกไม่ทั่วถึง บูด ต้นทุนสูงขึ้น รวมถึงไม่ตรงตามตามต้องการของผู้บริโภค) ทำให้เหลือผู้ที่ผลิตข้าวหลามเพียงไม่กี่รายเท่านั้น จนต้องมีการอนุรักษ์ ฟื้นฟู และพัฒนาอาชีพข้าวหลามนครปฐม โดยความร่วมมือจากหลายฝ่าย โดยเฉพาะพระครูประภัทรธรรมาทร ผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดพระงาม ที่ได้สนับสนุนให้เกิดความร่วมมือทั้งจากวัด สถาบันการศึกษา และผู้ประกอบการข้าวหลามในชุมชน รวมถึงมีการทำวิจัยเกี่ยวกับข้าวหลาม เพื่อให้เกิดการพัฒนาต่อไป
ยังจำได้ว่าในช่วงนั้นเกิดมีข้าวหลามหลายแบบออกมา นอกเหนือจากข้าวหลามดั้งเดิมที่เป็นข้าวเหนียวขาวถั่วดำ ข้าวเหนียวดำถั่วดำ เช่น ข้าวหลามหน้าสังขยา เขียวหวานไก่ บ๊ะจ่าง เป็นต้น ตอนหลังน่าจะเหลือเพียงข้าวหลามแบบดั้งเดิม กับหน้าสังขยา และบ๊ะจ่างนะ…
