“พะอง” คือชื่อเรียกเครื่องมือพื้นบ้านที่ทำจากไม้ไผ่ มีลักษณะเป็นไม้ไผ่ลำยาวที่ยังคงข้อหรือ “ตา” ของไผ่ไว้ เพื่อใช้เป็นที่เหยียบสำหรับการปีนขึ้นต้นไม้สูง โดยเฉพาะต้นตาลโตนด ซึ่งมีลักษณะลำต้นสูงชะลูด (Wikipedia, 2552) พะองจึงถือเป็น “บันไดพื้นบ้าน” ที่อยู่คู่กับวิถีชีวิตของชาวบ้านภาคกลางตอนล่าง โดยเฉพาะในจังหวัดเพชรบุรี ซึ่งมีการปีนตาลเพื่อเก็บผลผลิต เช่น น้ำตาลโตนด หรือลูกตาล มาตั้งแต่อดีต
ในบทความของมณี บันลือ (2552) อธิบายว่า พะองมีชื่อเรียกตามลักษณะของไม้ที่นำมาทำ ซึ่งมักจะใช้ไม้ไผ่ลำตันหรือเกือบตัน โดยเฉพาะไม้ไผ่ป่าหรือไม้ไผ่สีสุกที่มีความแข็งแรงและทนทานต่อการใช้งาน ลักษณะสำคัญของพะองคือ ต้องมีข้อไผ่ถี่พอให้เป็น “ขั้นบันได” โดยไม่ต้องตอกไม้เสริมให้ยุ่งยาก การเตรียมไม้ต้องเหลาก้านและหนามออกให้เรียบ เสี้ยมโคนให้แหลมเพื่อปักลงดินได้มั่นคง ทั้งยังมีการตัดปลายเฉียงเพื่อให้วางเท้าได้สะดวกขณะปีนขึ้นต้นไม้
ลักษณะของพะองและการใช้งาน
พะองทั่วไปมีความยาวประมาณ 10 ศอกถึง 3 วา หรือราว 6 เมตร (Wikipedia, 2552) การเลือกใช้พะองต้องพิจารณาความสูงของต้นไม้ที่ต้องการปีน เช่น ถ้าเป็นต้นมะพร้าวที่ไม่สูงมากก็อาจใช้พะองลำเดียว แต่หากเป็นต้นตาลโตนดที่สูงมาก อาจต้องใช้พะองหลายลำมาต่อกัน โดยเฉพาะเมื่อต้องปีนเพื่อเก็บน้ำหวานจากยวงตาล หรือลูกตาลจากยอดต้น
ไม้ไผ่ที่เหมาะสำหรับทำพะองต้องมีอายุอย่างน้อย 2-3 ปีขึ้นไป เพื่อให้เนื้อไม้แน่น แข็งแรง และสามารถรับน้ำหนักได้ดี โดยเฉพาะไม้ไผ่ป่าที่แม้จะมีหนามมาก แต่ก็มีคุณสมบัติที่ทนทานและแข็งแรงสูง อย่างไรก็ตาม เนื่องจากไม้ไผ่ป่าเริ่มหายากจากการทำลายพื้นที่ป่า การหาไม้ไผ่มาทำพะองจึงกลายเป็นเรื่องยากมากขึ้นเรื่อย ๆ (มณี บันลือ, 2552)
การเปลี่ยนแปลงจากไม้พะองสู่บันไดเหล็ก
เนื่องจากไม้พะองมีข้อจำกัดหลายประการ โดยเฉพาะอายุการใช้งานที่สั้นเพียง 1-2 ปีเท่านั้น และมีราคาค่อนข้างสูง ลำละ 200-300 บาท ซึ่งเมื่อนำไปติดตั้งกับต้นตาลหนึ่งต้น ต้องใช้หลายลำรวมกัน อาจมีค่าใช้จ่ายสูงถึง 1,200 บาท ชาวบ้านในพื้นที่ถ้ำรงค์ จังหวัดเพชรบุรีจึงเริ่มคิดค้นนวัตกรรมใหม่เพื่อทดแทนไม้พะองแบบดั้งเดิม
นายสุริยะ ชูวงศ์ ชาวบ้านในถ้ำรงค์ ได้คิดค้น “บันไดปีนตาลเหล็ก” โดยใช้เหล็กแป๊บประปา ซึ่งเป็นเหล็กชนิดเดียวกับที่ใช้ทำเสาโทรทัศน์ มาดัดแปลงให้เป็นบันไดเหล็กที่สามารถพาดกับต้นตาลเพื่อปีนขึ้นได้ (ผู้จัดการออนไลน์, 2555) บันไดเหล็กนี้มีข้อดีหลายประการ เช่น ความแข็งแรง ทนทานต่อการใช้งานกลางแดดกลางลม สามารถรับน้ำหนักได้มากกว่า 60 กิโลกรัม เคลื่อนย้ายได้สะดวก ไม่ต้องผูกติดกับต้นตาลอย่างถาวรเหมือนไม้พะอง และไม่ต้องเปลี่ยนใหม่บ่อย ๆ โดยลงทุนเพียงครั้งเดียว ประมาณ 1,600 บาท แต่ใช้งานได้นานหลายปี
การคิดค้นบันไดปีนตาลเหล็กของนายสุริยะไม่เพียงตอบโจทย์ในด้านความปลอดภัยและประสิทธิภาพในการทำงานเท่านั้น แต่ยังสะท้อนให้เห็นถึงการปรับตัวของชาวบ้านในยุคที่ทรัพยากรธรรมชาติลดน้อยลงอย่างเห็นได้ชัด การเปลี่ยนจากไม้ไผ่ที่หาได้ยากและเสื่อมสภาพเร็ว มาเป็นวัสดุสมัยใหม่ที่คงทนกว่า จึงเป็นการพัฒนาเครื่องมือพื้นบ้านที่เหมาะสมกับยุคสมัย
ความสำคัญของพะองในวิถีพื้นบ้าน
แม้จะมีการประดิษฐ์บันไดเหล็กเพื่อทดแทนไม้พะอง แต่ “พะอง” ก็ยังคงมีความสำคัญในฐานะมรดกภูมิปัญญาท้องถิ่นที่แสดงให้เห็นถึงความชาญฉลาดของบรรพชนในการใช้วัสดุจากธรรมชาติมาประดิษฐ์เป็นเครื่องมือในการทำงาน พะองไม่เพียงเป็นบันไดสำหรับปีนต้นไม้เท่านั้น หากยังเป็นสัญลักษณ์ของความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับธรรมชาติ ที่พึ่งพาอาศัยกันอย่างสมดุล
ในยุคที่ทรัพยากรไม้ไผ่เริ่มลดน้อยลง และความต้องการใช้งานไม้พะองยังคงมีอยู่ การประดิษฐ์บันไดเหล็กจึงอาจเป็นทางเลือกที่ตอบโจทย์ด้านความยั่งยืน แต่ก็ควรมีการอนุรักษ์องค์ความรู้เกี่ยวกับพะองไว้ในรูปแบบของการบันทึกและถ่ายทอดให้คนรุ่นใหม่รับรู้ เพื่อไม่ให้มรดกทางวัฒนธรรมนี้สูญหายไปตามกาลเวลา
บรรณานุกรม
มณี บันลือ. (2552). พะอง. สืบค้นจาก http://www.thongthailand.com/index.php?lite= rticle&qid=377472
วิกิพีเดีย. (2552). พะอง. สืบค้นจาก https://th.wikipedia.org/wiki/พะอง
ผู้จัดการออนไลน์. (2555). ชาวบ้านถ้ำรงค์ไอเดียเก๋ คิดค้นทำบันไดเหล็กแทนไม้พะองปีนต้นตาล. สืบค้นจาก https://mgronline.com/local/detail/9550000033208